Borelioza jest niezwykle groźną i niebezpieczną chorobą. W Polsce według statystyk na boreliozę zachoruje około 8000 ludzi, w Stanach Zjednoczonych zaś blisko 20000. Jak uniknąć zachorowania na tę chorobę? Jakie są jej objawy i jak wygląda leczenie?

Borelioza nazywana także często chorobą z Lyme lub krętkowicą kleszczową jest przewlekłą, długotrwałą infekcją bakteryjną, podczas której mogą zostać zaatakowane liczne narządy wewnętrzne. Przyczyną choroby są krętki z rodziny Spirochetacea, pośród których możemy wyróżnić cztery subtypy (rodzaje) krętków: Borrelia afzeli, Borrelia japonica, Borrelia garini, Borrelia burgdoferi. Infekcja u chorego pojawia się na skutek ukąszenia przez kleszcza z gatunku Ixodes. Bakterie przenoszone są wraz ich śliną do wewnątrz organizmu. Ich rezerwuarem jest prawie 300 różnych rodzajów ssaków, począwszy od gryzoni poprzez konie i owce a na wilkach i krowach skończywszy.

W Polsce boreliozę, jako osobną jednostkę chorobową zaczęto rozpoznawać dopiero pod koniec lat 80 ubiegłego wieku. W 1909 roku Arvid Afzelius powiązał rumień wędrujący z ukąszeniem przez kleszcza, zaś 30 lat później za ten sam powód objawów neurologicznych u swoich pacjentów wskazał Alfred Bannwarth. Kolejna nazwa boreliozy wywodzi się obserwacji w połowie lat 70 prowadzonych w miasteczkach Lyme oraz Old Lyme w stanie Connecticut . Opisano przypadek dwunastu zapaleń stawów u dzieci tam mieszkających, zaś jako powód choroby zasugerowano ukąszenie kleszczy. 

W północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, w Rosji, w krajach Skandynawskich oraz w Europie Środkowej odnotowuje się największą liczbę zachorowań na boreliozę. Najwięcej przypadków zachorowań występuje w okresie od maja do listopada, zaś ich znaczna część, bo aż 80 % w czerwcu i lipcu. W Polsce najwięcej przypadków boreliozy co roku wykrywa się w województwach Podlaskim i Zachodniopomorskim oraz u mieszkańców Jasła i Białowieży.

Jak zostało wcześniej powiedziane , najczęstszą przyczyną boreliozy są bakterie krętki, zwanej także Borrelia burgdorferi. Ich cechą jest zdolność do przemian, zmiany morfologii, mogą więc zmieniać swoją budowę zewnętrzną, kształt a nawet strukturę chemiczną. Posiadają niesamowitą przystosowawczość swoich procesów życiowych do różnych warunków. Na skutek wielokrotnie występujących przebudów struktur morfologicznych bakterii krętki, mogą pojawić się trudności w postawieniu dokładnej diagnozy i interpretacji badania. Niestety brak odpowiednich testów uniemożliwia wykrycie przeciwciał powstałych na skutek zmian białek antygenowych. Bakteria napotykając na różne środowiska ( ssak, kleszcz, gryzonie) potrafi zaskakująco szybko dopasować swój metabolizm do całkiem różniących się składników odżywczych. Na skutek zmiany środowisk następuje metamorfoza w budowie białek.

Bakteria krętka występuje w organizmie ludzkim w trzech formach: owalnej bez obecności ściany komórkowej, spiralnej bądź w formie cysty. Każda z wyżej wymienionych form posiada różną wrażliwość na antybiotyki. Bakterie borelii żyją i rozwijają się wewnątrz komórek, z łatwością przekraczają takie bariery jak krew czy komórki mózgowe, co znacznie utrudnia leczenie. Nie wszystkie leki działają wewnątrzkomórkowo. Borelia najczęściej przebywa w tkance łącznej, w mięśniach a nawet w tkance nerwowej: we wzgórzu mózgowym, w korzonkach rdzenia kręgowego, w gałce ocznej. Zmiany występujące w układzie nerwowym na skutek obecności w organizmie bakterii krętka, były do niedawna uważane jako symptom zespołu Bannwartha. W latach 40 ubiegłego wieku chorobę objawiającą się rumieniem skórnym, limfocytarnym zapaleniem opon mózgowych, bólami korzonków oraz zapaleniem nerwów obwodowych i czaszkowych opisał Bannwarth. Dopiero 40 lat później Willy Burdorfer jako przyczynę powyższych schorzeń podał bakterię krętka. Od tamtej pory zespół Bannwartha klasyfikuje się jako neuroboreliozę.

Jak przebiega borelioza?

Niestety chorzy na boreliozę w początkowym stadium choroby nie odczuwają żadnych dolegliwości. Nieleczona choroba przebiega w trzech etapach. W pierwszym etapie zlokalizowanej infekcji pojawia się rumień wędrujący. Objawia się on rumieniową, lekko różową zmianą na skórze w miejscu ukąszenia przez kleszcza. Często występuje także naciek limfocytarny, który przypomina banieczkę wypełnioną płynem z bakteriami borreli. Wyżej wymienionym zjawiskom mogą towarzyszyć ból korzonków, mięśni i kości, co często mylone jest z objawami przeziębienia bądź grypy.

W etapie infekcji rozproszonej chory może odczuwać stale nawracające bóle stawów, pojawiają się objawy zapalenia opon mózgowych czy mięśnia sercowego. Podczas trzeciego etapu infekcji przewlekłej występuje niedowład, brak czucia, zaburzenia pamięci, liczne bóle czy ciągłe zmęczenie i ospałość. 

Oczywiście sam przebieg choroby może być zróżnicowany. Kiedy podczas obserwacji lekarskiej ukąszenie kleszcza zostanie przeoczone, a jednocześnie nie pojawią się objawy takie jak rumień czy naciek limfatyczny, diagnozę można postawić na postawie innych objawów pochodzących np. z układu nerwowego czy wydalniczego.

Jak rozpoznać boreliozę?

Borelioza jest infekcją bakteryjną atakującą narządy wewnętrzne oraz skórę. Istnieje wiele objawów, na których podstawie można trafnie rozpoznać i zdiagnozować chorobę. Zaniepokoić powinny nas nagłe uderzenia gorąca, gorączka, dreszcze, zmiana masy ciała, długo trwające zmęczenie, ospałość, bezsenność. Większość osób cierpiących na boreliozę zauważyło wzmożone wypadanie włosów, drętwienie języka i kończyn, silne bóle gardła i bioder. Powyższym objawom często towarzyszyły także kurcze mięśni, obrzmienie stawów, zanik i nieregularność miesiączki u kobiet, kaszel, zadyszka, arytmia serca. U chorych pojawiał się także paraliż twarzy, pogorszenie widzenia, osłabienie słuchu, zaburzenia koncentracji, podrażnienie nerwów obwodowych.
Diagnoza może zostać szybko postawiona, kiedy odpowiednio wcześniej zauważymy ukąszenie kleszcza oraz specyficzny rumień mający kształt okręgu o średnicy około 1 cm. Rumień ten jest obecny przez długi czas, może rozrosnąć się, zblednąć i następnie zniknąć. Niestety większość, bo aż 70 % pacjentów potwierdza, że nie zauważyło i nie poczuło ukąszenia przez kleszcza. Do zdiagnozowania boreliozy u potencjalnego chorego służy test ELISA, który w ponad 70% przypadkach daje wynik pozytywny. Kolejnym sposobem wykrycia tej choroby jest badanie z wykorzystaniem testu Western-blot w klasie IgG oraz w klasie IgM, które dają ponad 95% wykrywalności. Równie skuteczna jest morfologia krwi czy badania płynu mózgowo- rdzeniowego, które mają na celu także wykluczenie innych chorób.

Borelioza- jak leczyć?

Zarówno pierwszy, jak i drugi etap infekcji leczy się trwającą kilka tygodni, a nawet miesięcy terapią antybiotykową z wykorzystaniem penicyliny, cefalosporyny  oraz tetracykliny. Przewlekły stan boreliozy leczy się przez około miesiąc specjalnymi antybiotykami, zaś ciągle występujące po terapii objawy nazywane są mianem zespołu poboreliozowego. Zdaniem lekarzy specjalistów z ILADS, samo leczenie boreliozy jest procesem długotrwałym mogącym trwać nawet latami. Powodem tego jest istnienie trwałych form takich jak spory i cysty, które umożliwiają bakterii krętka przetrwanie w roztworze antybiotykowym, powodując nawroty choroby po ustaniu terapii antybiotykiem. Sam zespół poboreliozowy jest dalszym etapem choroby, jej kontynuacją. Dowodem tego może być fakt, że po pobraniu tkanki u chorych na zespół poboreliozowy wykrywa się obecność bakterii krętków. Lekarze ILADS proponują leczenie kilkoma lekami jednocześnie.

Czym jest Zespół poboreliozowy?

Zespołem poboreliozowym nazywamy różne, typowe objawy występujące u pacjentów leczonych na boreliozę. Zdaniem lekarzy ILADS zespół jest kontynuacją choroby a nie jej powikłaniem. Podkreślają, że bakterie w tej fazie choroby przebywają wewnątrz komórek i jednocześnie nie stymulują organizmu do produkcji przeciwciał. Na skutek tego wyniki testów na boreliozę mogą być ujemne.  Lekarze z ILADS praktykują leczenie zespołu poboreliozowego kilkoma antybiotykami równocześnie.

Lepiej zapobiegać niż leczyć

Profilaktyka w przypadku każdej choroby jest niezwykle istotna. Głównym założeniem profilaktycznym w przypadku boreliozy jest unikanie kleszczy. Należy nosić odpowiedni ubiór zakrywający ciało ( koszule z długiem rękawem, zabudowane buty, spodnie), zrezygnować z wypraw w miejsca, gdzie jest dużo kleszczy, unikać siadania na pniach drzew, ponieważ to na ich powierzchni przebywają najczęściej młode kleszcze (nimfy). Dobrym i skutecznym rozwiązaniem jest także stosowanie licznych środków odstraszających kleszcze. Po każdym powrocie z lasu należy koniecznie sprawdzić swoje ciało. Co zrobić, kiedy zauważymy ukąszenie kleszcza? Przede wszystkim zapomnijmy o tradycyjnych, domowych sposobach takich jak smarowanie miejsca ukąszenia masłem czy alkoholem. Usuńmy kleszcza pęsetą bądź igłą zaś po pozbyciu się go, przetrzyjmy miejsce ukąszenia wacikiem nasączonym spirytusem.

Borelioza jest groźną infekcją bakteryjną, na którą w Polsce zapada coraz więcej ludzi. Aby zapobiec zachorowaniu na nią wystarczy skuteczna profilaktyka, ostrożność i odpowiedni ubiór. Niestety większość z nas nie zdaje sobie sprawy z groźnych dla zdrowia, a nawet życia skutków ukąszenia przez kleszcza. Niekomfortowe bóle stawów, problemy z sercem takie jak arytmia czy kołatanie, wymioty, zawroty i bóle głowy, światłowstręt czy zaburzenia psychiczne i ruchowe to tylko niektóre objawy choroby, jaką jest borelioza.  Niezwykle ważne jest wczesne wykrycie ukąszenia, pozwoli to znacznie zmniejszyć ryzyko zachorowania.  W przypadku dostrzeżenia objawów takich jak rumień czy nacieki przypominające pewnego rodzaju odciski należy niezwłocznie udać się do lekarza specjalisty. Na szczęście dzięki licznym kampaniom informacyjnym oraz działaniom fundacji, coraz więcej wiemy o zagrożeniu, jakie niesie za sobą borelioza.